Zatrzymanie przez Policję nie oznacza jeszcze skazania ani automatycznego zastosowania tymczasowego aresztowania. Jest jednak czynnością, w której pierwsze godziny mogą mieć duże znaczenie. Poniżej wyjaśniamy podstawowe prawa zatrzymanego, terminy oraz różnicę między zatrzymaniem a tymczasowym aresztowaniem.

Co zrobić bezpośrednio po zatrzymaniu?

  1. Poproś o podanie przyczyny zatrzymania i pouczenie o prawach. Zatrzymany powinien zostać niezwłocznie poinformowany, dlaczego został pozbawiony wolności i jakie uprawnienia mu przysługują.
  2. Wyraźnie zażądaj kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym. Na żądanie należy niezwłocznie umożliwić kontakt w dostępnej formie oraz bezpośrednią rozmowę. W wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec swoją obecność przy rozmowie.
  3. Świadomie zdecyduj, czy składać oświadczenie lub wyjaśnienia. Zatrzymany ma prawo odmówić złożenia oświadczenia w swojej sprawie. Podejrzany ma również prawo odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania. Nie jest to jednak prawo do podawania fałszywych danych o tożsamości ani do ignorowania zgodnych z prawem poleceń.
  4. Przeczytaj protokół przed podpisaniem. Poproś o wpisanie zgłaszanych zastrzeżeń, sprawdź godzinę i miejsce zatrzymania oraz opis przyczyny. Zatrzymanemu doręcza się odpis protokołu.
  5. Zgłoś potrzebę pomocy medycznej lub tłumacza. Osoba zatrzymana ma prawo do pierwszej pomocy medycznej, a osoba niewładająca wystarczająco językiem polskim — do bezpłatnej pomocy tłumacza.
  6. Zażądaj zawiadomienia wskazanej osoby. Na żądanie zatrzymanego odpowiednio stosuje się przepisy o zawiadomieniu osoby najbliższej albo innej wskazanej osoby.

Nie ma jednej właściwej strategii procesowej dla każdej sprawy. Czasem szybkie wyjaśnienie łatwo weryfikowalnej okoliczności jest korzystne, a czasem bezpieczniej zaczekać na rozmowę z obrońcą. Decyzja powinna uwzględniać treść zarzutów, dostępny materiał i sytuację zatrzymanego.

Jakie prawa ma osoba zatrzymana?

Do najważniejszych uprawnień należą:

  • prawo do informacji o przyczynie zatrzymania i do bycia wysłuchanym,
  • prawo do złożenia albo odmowy złożenia oświadczenia,
  • prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i bezpośredniej rozmowy,
  • prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli jest potrzebny,
  • prawo do odpisu protokołu zatrzymania,
  • prawo do pierwszej pomocy medycznej,
  • prawo do wniesienia zażalenia do sądu.

W zażaleniu na zatrzymanie można domagać się zbadania jego zasadności, legalności i prawidłowości. Zażalenie na zatrzymanie wnosi się w terminie 7 dni od dnia zatrzymania. Warto działać od razu i zachować otrzymane pouczenie oraz protokół.

Ile może trwać zatrzymanie?

Zatrzymanego należy zwolnić natychmiast, gdy ustanie przyczyna zatrzymania. Zwolnienie jest konieczne także wtedy, gdy w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania osoba nie zostanie przekazana do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania.

Jeżeli zatrzymany został przekazany sądowi, należy go zwolnić, gdy w ciągu kolejnych 24 godzin nie doręczono mu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu albo nie ogłoszono go na właściwie przeprowadzonym posiedzeniu. Nie oznacza to, że organ może zawsze przetrzymywać osobę przez pełne 72 godziny — zwolnienie powinno nastąpić wcześniej, jeżeli nie ma już podstaw zatrzymania.

Czym różni się zatrzymanie od tymczasowego aresztowania?

Zatrzymanie jest krótkotrwałym pozbawieniem wolności na podstawach określonych w ustawie. Tymczasowe aresztowanie jest środkiem zapobiegawczym i może nastąpić wyłącznie na mocy postanowienia sądu. W postępowaniu przygotowawczym sąd rozpoznaje wniosek prokuratora.

Do zastosowania środka zapobiegawczego potrzebne jest duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa oraz cel związany z zabezpieczeniem prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo z zapobieżeniem nowemu ciężkiemu przestępstwu. Ustawa wskazuje również szczególne podstawy, na przykład uzasadnioną obawę ucieczki, ukrycia się albo bezprawnego utrudniania postępowania, w tym nakłaniania innych osób do fałszywych zeznań lub wyjaśnień.

Sama surowość zarzutu nie zwalnia sądu z oceny konkretnych okoliczności. Tymczasowego aresztowania nie powinno się stosować, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy, taki jak poręczenie majątkowe, dozór Policji, zakaz opuszczania kraju lub odpowiedni zakaz kontaktowania się. Dobór środka zależy od ryzyk występujących w danej sprawie.

Posiedzenie aresztowe i zażalenie

Przed zastosowaniem tymczasowego aresztowania sąd co do zasady przesłuchuje podejrzanego. Obrońca może przedstawić argumenty przeciwko aresztowi, wskazać dowody podważające obawy prokuratora i zaproponować środki wolnościowe. Postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu aresztu można zaskarżyć. Zażalenie wnosi się co do zasady w terminie 7 dni od ogłoszenia albo doręczenia postanowienia, zgodnie z pouczeniem.

Argumenty powinny odnosić się do akt sprawy. Znaczenie mogą mieć między innymi stałe miejsce pobytu, sytuacja rodzinna i zawodowa, stan zdrowia, dotychczasowa postawa, dobrowolne stawiennictwo, brak działań utrudniających postępowanie oraz możliwość zabezpieczenia sprawy łagodniejszym środkiem. Żaden pojedynczy dokument nie przesądza jednak o wyniku.

Jak adwokat może pomóc po zatrzymaniu?

Pomoc obrońcy może obejmować rozmowę z zatrzymanym, udział w przesłuchaniu, kontrolę prawidłowości czynności, analizę podstaw zatrzymania, udział w posiedzeniu aresztowym oraz przygotowanie zażalenia. Na późniejszym etapie obrońca może zapoznawać się z udostępnionym materiałem, składać wnioski dowodowe i przygotować strategię odpowiadającą rzeczywistej sytuacji procesowej.

Jeżeli zatrzymano bliską osobę, przed rozmową z kancelarią warto ustalić jej imię i nazwisko, datę urodzenia, przybliżoną godzinę zatrzymania, jednostkę Policji lub prokuraturę oraz sygnaturę, jeżeli jest znana. Nie należy publicznie opisywać szczegółów sprawy ani uzgadniać relacji ze świadkami.

Źródła urzędowe

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady opartej na aktach konkretnej sprawy.

Więcej o zakresie obrony i reprezentacji znajduje się na stronie Sprawy karne. W pilnej sytuacji przejdź do kontaktu z LexNexa.

Zatrzymanie i areszt: uporządkuj pierwsze decyzje

W sytuacji pozbawienia wolności pierwsza notatka powinna rozdzielać informacje pewne od przekazanych pośrednio. Warto zebrać nazwę organu, miejsce, czas ostatniego kontaktu, znane dokumenty i dane osoby, która otrzymała informację. Nie należy publikować danych ani przesyłać szerokiego opisu w przypadkowym kanale.

Szerszą orientację zapewnia hub spraw karnych, a późniejszy etap sądowy porządkuje materiał o przygotowaniu obrony przed sądem. Dobór dalszej ścieżki wymaga dokumentów i ustalenia aktualnego etapu; moduł nie przesądza środka ani wyniku.

Jeżeli osoba występuje jako pokrzywdzony, właściwy kontekst daje materiał o reprezentacji pokrzywdzonego. Odrębny materiał wyjaśnia roszczenia za niesłuszne zatrzymanie, aresztowanie lub skazanie.