Dobre uregulowanie kontaktów powinno być wykonalnym planem życia dziecka, a nie tylko listą weekendów. Musi odpowiadać jego potrzebom, ograniczać pola konfliktu i jasno rozdzielać obowiązki dorosłych.

Kontakty są odrębne od władzy rodzicielskiej

Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.

Kontakty obejmują w szczególności spotkania, odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie rozmowy, korespondencję i porozumiewanie się na odległość, także elektroniczne.

Nie należy zatem utożsamiać kontaktu wyłącznie z weekendowym pobytem. W zależności od wieku dziecka, odległości i relacji rodzinnych plan może łączyć spotkania osobiste, wakacje, święta, rozmowy telefoniczne albo połączenia wideo. Każdy element powinien mieć cel odpowiadający potrzebom dziecka, a nie służyć kontroli drugiego rodzica.

Praktyczne różnice między decydowaniem o ważnych sprawach a samym utrzymywaniem relacji wyjaśnia także przewodnik władza rodzicielska a kontakty z dzieckiem.

Porozumienie rodziców czy rozstrzygnięcie sądu

Gdy dziecko stale przebywa u jednego rodzica, rodzice powinni ustalić sposób kontaktów wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Porozumienie daje większą swobodę w dopasowaniu kalendarza do szkoły, pracy zmianowej, leczenia lub dojazdów. Warto jednak zapisać zasady wystarczająco precyzyjnie. Zwroty takie jak „w dowolnym terminie po uzgodnieniu” działają tylko przy sprawnej komunikacji. Gdy relacja jest konfliktowa, mogą prowadzić do kolejnych sporów o to, czy termin naprawdę uzgodniono.

Co powinien określać wykonalny harmonogram

  • dni i godziny rozpoczęcia oraz zakończenia zwykłych kontaktów;
  • miejsce i sposób odbioru oraz odwiezienia dziecka;
  • podział ferii, wakacji, świąt, urodzin i innych ważnych dni;
  • zasady kontaktu telefonicznego lub internetowego;
  • odpowiedzialność za transport i niezbędne dokumenty;
  • sposób przekazywania informacji o chorobie albo przeszkodzie;
  • rozsądny sposób ustalenia terminu zastępczego;
  • szczególne potrzeby zdrowotne, żywieniowe i organizacyjne dziecka.

Plan powinien być możliwy do wykonania w typowym tygodniu, a nie tylko w idealnych warunkach. Trzeba sprawdzić czas dojazdu, godziny zajęć, rytm snu małego dziecka i kalendarz rodzeństwa. Im bardziej szczegółowe rozstrzygnięcie, tym ważniejsze jest pozostawienie dorosłym rozsądnej możliwości zgodnej zmiany pojedynczego terminu.

Gdzie uregulować kontakty

W odrębnej sprawie kontakty rozpoznaje sąd opiekuńczy, którym jest sąd rodzinny właściwy co do zasady według miejsca zamieszkania dziecka, a gdy go nie ma — według miejsca jego pobytu.

Jeżeli trwa sprawa o rozwód albo separację, nie wszczyna się odrębnego postępowania o kontakty ze wspólnym małoletnim dzieckiem, a potrzebne rozstrzygnięcie tymczasowe wydaje sąd prowadzący tamtą sprawę.

Kontakty mogą zostać tymczasowo uregulowane na czas postępowania w drodze zabezpieczenia.

Przed przygotowaniem pisma trzeba więc ustalić, czy toczy się już rozwód, separacja albo inna sprawa obejmująca dziecko. Informacje o szerszym kontekście spraw rodzinnych znajdują się na stronie prawo rodzinne w Legnicy, a przebieg postępowania małżeńskiego opisuje strona o sprawach rozwodowych.

Jak sąd uwzględnia zdanie dziecka

Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości, oraz stosownie do okoliczności uwzględnić jego zdanie i rozsądne życzenia.

Zdanie dziecka jest ważnym elementem oceny, ale nie działa jak automatyczne weto ani automatyczna zgoda. Sposób poznania stanowiska powinien chronić dziecko przed odpowiedzialnością za wynik sporu. Dorosły nie powinien wymagać od niego tworzenia oświadczeń na potrzeby postępowania ani stawiać go w roli posłańca między rodzicami.

W piśmie lepiej opisać obserwowalne fakty: wiek, rytm dnia, zdrowie, zachowanie przed i po spotkaniach, dotychczasową częstotliwość relacji oraz konkretne trudności. Diagnozy psychologiczne powinny pochodzić od uprawnionych osób, a nie z samodzielnie nadawanych etykiet.

Ograniczenie i zakaz kontaktów

Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ogranicza kontakty rodziców z dzieckiem.

Ograniczenie może polegać między innymi na zakazie zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwoleniu na spotkania tylko w obecności wskazanej osoby, ograniczeniu do kontaktu na odległość albo zakazie określonej formy porozumiewania się.

Jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakazuje ich utrzymywania.

Ograniczenie i zakaz mają odmienne ustawowe przesłanki. Wniosek powinien być proporcjonalny do wykazanego zagrożenia. Jeśli problem dotyczy transportu, nadużywania alkoholu, przemocy, niestabilnego zachowania albo niewłaściwej obecności osoby trzeciej, trzeba opisać konkretne zdarzenia i wyjaśnić, dlaczego proponowany środek chroni dziecko.

Sąd może również zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w tym skorzystania z terapii rodzinnej, poradnictwa lub innej stosownej pomocy.

Kiedy można zmienić wcześniejsze kontakty

Sąd może zmienić rozstrzygnięcie o kontaktach, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Zmiana wieku, szkoły, stanu zdrowia, miejsca zamieszkania albo rytmu pracy rodzica może uzasadniać ponowną ocenę, ale nie prowadzi automatycznie do nowego harmonogramu. Trzeba pokazać, dlaczego dotychczasowy model przestał działać i jaki wariant lepiej odpowiada aktualnym potrzebom.

Pomocne jest porównanie dwóch planów: obowiązującego i proponowanego. Warto wskazać konkretne różnice w dniach, transporcie i podziale wakacji oraz wyjaśnić ich wpływ na dziecko. Sam konflikt dorosłych nie powinien być jedynym uzasadnieniem rozbudowania ograniczeń.

Postępowanie dotyczące wykonywania kontaktów nie służy zmianie obowiązującego harmonogramu; zmiana wymaga odrębnego rozstrzygnięcia merytorycznego.

Co zrobić, gdy orzeczenie nie jest wykonywane

Mechanizm wykonywania kontaktów obejmuje co do zasady dwa etapy: najpierw zagrożenie nakazaniem zapłaty określonej sumy za każde naruszenie, a następnie — w razie dalszych naruszeń — nakazanie zapłaty według ich liczby.

Zagrożenie zapłatą może dotyczyć zarówno osoby sprawującej pieczę, która narusza obowiązki dotyczące kontaktu, jak i osoby uprawnionej do kontaktu albo objętej zakazem, która nie wykonuje swoich obowiązków prawidłowo.

Kwota jest należna drugiej osobie, a nie Skarbowi Państwa, i nie ma jednej ustawowej stawki za naruszenie.

Do wniosku wszczynającego postępowanie wykonawcze trzeba dołączyć wykonalne orzeczenie albo wykonalną ugodę sądową lub mediacyjną dotyczącą kontaktów.

Przed wystąpieniem do sądu należy zebrać uporządkowany zapis konkretnych zdarzeń. Dla każdego terminu warto zanotować datę, treść obowiązującego punktu orzeczenia, zachowanie obu stron, przekazane informacje, rzeczywisty skutek i dostępne dowody. Rejestr powinien być rzeczowy i ograniczony do danych potrzebnych w sprawie.

Dowody, które mogą mieć znaczenie

  • treść wykonalnego orzeczenia albo ugody;
  • korespondencja dotycząca konkretnego odbioru lub zmiany terminu;
  • potwierdzenia podróży i uzasadnionych kosztów przygotowania kontaktu;
  • dokumentacja choroby lub innej obiektywnej przeszkody;
  • zeznania osób obecnych przy przekazaniu dziecka;
  • chronologiczne zestawienie naruszeń bez ocen i zbędnych danych prywatnych.

Po spełnieniu przesłanek z art. 598¹⁷ § 1 KPC sąd przyznaje uprawnionemu zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, który nie doszedł do skutku wskutek niewykonania albo niewłaściwego wykonania obowiązków przez osobę sprawującą pieczę.

Postępowanie wykonawcze jest umarzane, jeżeli przez sześć miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynie kolejny wniosek dotyczący wykonywania kontaktów.

Odmowa dziecka a odpowiedzialność dorosłego

Trybunał Konstytucyjny wyłączył stosowanie nakazu zapłaty wobec osoby sprawującej pieczę w zakresie, w którym niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie kontaktów wynika z zachowania dziecka niewywołanego przez tę osobę.

Nie oznacza to, że samo powołanie się na odmowę dziecka automatycznie kończy sprawę. Trzeba zbadać rzeczywiste zachowanie dziecka, jego przyczyny, działania osoby sprawującej pieczę oraz to, czy przygotowała dziecko i stworzyła warunki do kontaktu. Jednocześnie postępowanie nie może pomijać dojrzałości, stanu zdrowia i zdania dziecka.

Bezpieczna reakcja dorosłego powinna koncentrować się na obniżeniu konfliktu, ustaleniu przyczyny trudności i korzystaniu z właściwego postępowania, jeśli harmonogram przestał odpowiadać dobru dziecka. Przymuszanie dziecka poza ramami orzeczenia albo samodzielne „karanie” drugiego rodzica może pogłębić problem.

Najczęstsze błędy

  1. Harmonogram bez godzin, miejsca przekazania i zasad transportu.
  2. Używanie dziecka do przekazywania propozycji i odmów.
  3. Gromadzenie wielu zrzutów ekranu bez chronologii i związku z konkretnym terminem.
  4. Żądanie zakazu kontaktów przy opisaniu problemu, który może wymagać środka mniej daleko idącego.
  5. Próba zmiany harmonogramu w postępowaniu służącym wyłącznie jego wykonywaniu.
  6. Założenie, że każde niezrealizowane spotkanie automatycznie prowadzi do zapłaty.

Gdy obok kontaktów trzeba zabezpieczyć bieżące koszty utrzymania dziecka, warto przeczytać poradnik o wniosku o zabezpieczenie alimentów. Dokumenty i możliwe warianty działania można omówić przez kontakt z kancelarią.

Stan prawny i źródła

Podstawą opracowania są: Kodeks rodzinny i opiekuńczy — karta aktu w ELI, Kodeks postępowania cywilnego — karta aktu w ELI oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., SK 3/20.

Materiał ma charakter informacyjny. Dobro dziecka, treść orzeczenia, faktyczny przebieg kontaktów i zachowanie każdej osoby wymagają oceny w konkretnej sprawie.