Rodzic może mieć prawo do spotkań, a jednocześnie ograniczony zakres decydowania o ważnych sprawach dziecka. Zrozumienie tej różnicy pomaga sformułować właściwy wniosek i uniknąć żądań, które dotyczą innej instytucji prawnej.

Dwie odrębne instytucje

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowania, z poszanowaniem godności i praw dziecka.

Rodzice i dziecko mają natomiast prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.

Władza rodzicielska obejmuje również reprezentowanie dziecka; jeżeli dziecko pozostaje pod władzą obojga rodziców, co do zasady każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy. Kontakty służą utrzymywaniu osobistej relacji: spotkaniom, rozmowom, korespondencji i innym formom porozumiewania się. Obie sfery wpływają na codzienne życie, ale rozstrzygnięcie w jednej z nich nie zastępuje rozstrzygnięcia w drugiej.

Przykładowo harmonogram weekendów nie odpowiada na pytanie, kto podejmuje istotne decyzje o leczeniu lub edukacji. Z kolei pozostawienie władzy obojgu rodzicom nie określa automatycznie godzin odbioru dziecka w ferie. W piśmie do sądu trzeba oddzielić żądania dotyczące decyzji od żądań dotyczących relacji i czasu.

Co obejmuje wykonywanie władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dziecka rodzice powinni je wysłuchać, jeżeli pozwalają na to jego rozwój, stan zdrowia i dojrzałość, oraz w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia.

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, a o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają wspólnie.

W razie braku porozumienia rodziców o istotnej sprawie dziecka rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Ustawa nie tworzy zamkniętej listy „istotnych spraw”. W praktyce przedmiot sporu trzeba opisać konkretnie: wybór szkoły, planowane leczenie, ważny wyjazd, zmiana miejsca pobytu albo inna decyzja o trwałym wpływie na dziecko. Nie każde codzienne działanie wymaga odrębnego postępowania. Znaczenie mają skala decyzji, dotychczasowe orzeczenia i zakres władzy każdego rodzica.

Jak uporządkować spór o decyzję

  1. Wskaż dokładnie, jakiej sprawy dotyczy brak porozumienia.
  2. Opisz stanowisko każdego rodzica bez zastępowania faktów ocenami.
  3. Przedstaw dokumenty dotyczące dziecka, na przykład informacje ze szkoły lub zalecenia medyczne.
  4. Wyjaśnij wpływ proponowanego rozwiązania na zdrowie, stabilność i rozwój dziecka.
  5. Sprawdź treść wcześniejszych orzeczeń o zakresie władzy rodzicielskiej.

Rodzice żyjący osobno

Jeżeli oboje rodzice mają władzę rodzicielską, lecz żyją w rozłączeniu, sąd może ze względu na dobro dziecka określić sposób wykonywania władzy i utrzymywania kontaktów.

Brak porozumienia rodziców nie oznacza automatycznie powierzenia wykonywania władzy tylko jednemu z nich.

Sąd może rozstrzygnąć o wspólnym wykonywaniu władzy, a jeżeli dobro dziecka za tym przemawia, może powierzyć jej wykonywanie jednemu rodzicowi i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień.

Rozstrzygnięcie powinno być możliwie czytelne. Jeśli władza drugiego rodzica zostaje ograniczona, ważne jest dokładne ustalenie, w jakich sprawach zachowuje obowiązki i uprawnienia. Ogólne przekonanie jednego z rodziców, że „sam decyduje o wszystkim”, może być sprzeczne z rzeczywistą treścią orzeczenia.

W wyroku rozwodowym sąd co do zasady rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem; na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o utrzymywaniu kontaktów. Zakres pomocy oraz przygotowanie do takiego postępowania opisuje strona o sprawach rozwodowych.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie ma tylko jednego znaczenia

Gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia.

Sąd może w szczególności zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub pomocą rodzinie, określić czynności wymagające zezwolenia sądu albo poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego. Dobór środka zależy od rodzaju zagrożenia i powinien odpowiadać sytuacji dziecka.

Inny charakter może mieć uporządkowanie sposobu wykonywania władzy między rodzicami żyjącymi osobno. Dlatego samo słowo „ograniczenie” nie wystarcza do oceny sytuacji. Trzeba przeczytać podstawę i sentencję orzeczenia: jakie uprawnienia pozostawiono, czego dotyczy nadzór i jakie obowiązki nałożono.

Zawieszenie i pozbawienie władzy

Sąd może zawiesić władzę rodzicielską w razie przemijającej przeszkody w jej wykonywaniu, a zawieszenie powinno zostać uchylone po ustaniu przyczyny.

Sąd pozbawia władzy rodzicielskiej, gdy nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzic jej nadużywa albo rażąco zaniedbuje obowiązki względem dziecka.

Sąd może także pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art. 109 § 2 pkt 5 KRO, w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Po ustaniu przyczyny, która była podstawą pozbawienia władzy, sąd może ją przywrócić.

Zawieszenie nie jest tym samym co ograniczenie, a pozbawienie nie jest nazwą dla każdego konfliktu wychowawczego. Każdy środek ma własne przesłanki. Wniosek powinien łączyć konkretne fakty z wpływem na dobro dziecka i proponować rozwiązanie proporcjonalne do problemu.

Czy rodzic bez władzy może spotykać się z dzieckiem

Ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje samo przez się zakazu kontaktów z dzieckiem.

Kontakty mogą zostać odrębnie ograniczone, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, albo zakazane, gdy poważnie zagrażają temu dobru lub je naruszają.

Oznacza to, że trzeba sprawdzić dwa rozstrzygnięcia lub dwie części tego samego orzeczenia. Jedna może określać zakres władzy, a druga harmonogram, nadzór, ograniczenia albo zakaz kontaktów. Rodzic pozbawiony władzy nie uzyskuje przez to nieograniczonych spotkań; jego kontakty nadal podlegają ocenie dobra dziecka.

Uregulowanie kontaktów samo w sobie nie ogranicza ani nie rozszerza władzy rodzicielskiej.

Sąd Najwyższy wskazał, że sprawa o kontakty osób wymienionych w art. 113⁶ KRO nie jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Szczegółowy sposób ustalenia i wykonania harmonogramu opisuje materiał o kontaktach z dzieckiem.

Jak dobrać właściwy wniosek

Przed sformułowaniem żądania warto odpowiedzieć na jedno pytanie: czy problem dotyczy decyzji o dziecku, czy wykonania relacji w określonym czasie?

Problem dotyczy władzy, gdy spór obejmuje na przykład

  • brak wspólnej decyzji w istotnej sprawie dziecka;
  • zakres pieczy, reprezentacji albo zarządu majątkiem;
  • potrzebę nadzoru lub innych zarządzeń z powodu zagrożenia dobra dziecka;
  • trwałą albo przemijającą przeszkodę w wykonywaniu obowiązków;
  • nadużywanie władzy lub rażące zaniedbywanie obowiązków.

Problem dotyczy kontaktów, gdy chodzi przede wszystkim o

  • dni, godziny, miejsce i formę spotkań;
  • wakacje, święta, rozmowy telefoniczne lub internetowe;
  • transport i przekazywanie dziecka;
  • niewykonywanie obowiązującego harmonogramu;
  • potrzebę ograniczenia albo zakazu relacji ze względu na dobro dziecka.

W jednej sprawie mogą występować oba problemy, ale każde żądanie powinno mieć własne uzasadnienie. Nie warto wnosić o pozbawienie władzy tylko dlatego, że kontakt został odwołany, ani próbować zmienić decyzji o leczeniu przez zmianę godzin spotkań.

Zmiana wcześniejszego orzeczenia

Sąd może zmienić zawarte w określonych wcześniejszych orzeczeniach rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Rozstrzygnięcie o kontaktach może zostać zmienione, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Nowe miejsce zamieszkania, wiek dziecka, zdrowie, szkoła albo utrwalony sposób wykonywania opieki mogą mieć znaczenie, ale wniosek powinien pokazać ich związek z dobrem dziecka. Przydatne jest zestawienie treści obecnego orzeczenia, aktualnego stanu i dokładnie proponowanej zmiany.

Bezpieczeństwo dziecka i sytuacje pilne

Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia, priorytetem jest bezpieczeństwo, a nie samodzielne negocjowanie harmonogramu. Materiał o możliwych ścieżkach pomocy znajduje się na stronie pomoc w sytuacji przemocy domowej. W postępowaniu rodzinnym trzeba rozważyć właściwe, proporcjonalne wnioski dotyczące pieczy, władzy i kontaktów, zamiast zakładać, że jedno rozstrzygnięcie automatycznie załatwia wszystkie trzy obszary.

Dokumenty do analizy

  • wszystkie aktualne orzeczenia i ugody dotyczące dziecka;
  • dokumenty ze szkoły, placówek medycznych lub terapii związane z przedmiotem sporu;
  • chronologia istotnych decyzji i prób uzgodnienia stanowiska;
  • propozycja precyzyjnego podziału obowiązków albo harmonogramu;
  • materiał potwierdzający konkretne zagrożenie, bez zbędnego ujawniania prywatnych danych;
  • informacje o potrzebach i rozsądnych życzeniach dziecka przedstawione bez wywierania na nie presji.

Więcej informacji o możliwych postępowaniach zawiera strona prawo rodzinne w Legnicy. Zakres orzeczenia i właściwy rodzaj wniosku można omówić przez kontakt z kancelarią.

Stan prawny i źródła

Podstawą opracowania jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy — karta aktu w ELI. Odrębność kontaktów i władzy potwierdza także uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 2012 r., III CZP 74/12.

Materiał ma charakter informacyjny. Zakres władzy i kontaktów wynika z aktualnych orzeczeń oraz indywidualnych okoliczności dotyczących dobra dziecka.